چکیده
رفتار بصری رانندگان در بزرگراهها یکی از تعیینکنندهترین عوامل در ایمنی، تصمیمگیری و میزان مواجهه مؤثر با پیامهای محیطی است. با توجه به تراکم بالای ترافیک، تنوع عناصر بصری و حضور گسترده سازههای تبلیغاتی در بزرگراههای تهران، تحلیل جریان نگاه راننده اهمیت دوچندانی پیدا میکند. این مقاله با اتکا بر پژوهشهای معتبر داخلی و بینالمللی در حوزه چشم ردیابی، مدلهای تحلیل توجه بصری راننده و مطالعات مرتبط با تأثیر بیلبوردهای محیطی، به بررسی دقیق مسیرهای حرکت چشم رانندگان در شرایط واقعی بزرگراههای تهران میپردازد. نتایج نشان میدهد که الگوی نگاه رانندگان از سه نقطه اصلی تشکیل میشود: میدان دید عملکردی جاده، نقاط کنترلی خودرو و عناصر جانبی همچون تابلوها و تبلیغات. همچنین مشخص شد که نوع ترافیک، سرعت، طراحی هندسی جاده و شدت مزاحمت بصری هر کدام سهم مشخصی در تغییر نقشه جریان نگاه دارند. در پایان، چارچوبی برای تحلیل جریان نگاه و توصیههایی کاربردی جهت بهینهسازی طراحی سازههای تبلیغاتی و ارتقای ایمنی ارائه میشود.
مقدمه
با گسترش شهری و افزایش حجم سفرهای روزانه، بزرگراههای تهران به فضاهایی تبدیل شدهاند که رانندگان مدت زمان قابلتوجهی را در آنها سپری میکنند. این فضاها تنها مسیرهای عبور و مرور نیستند؛ بلکه شبکهای پیچیده از نشانههای بصری، علائم راهنمایی، پیامهای ترافیکی، نورپردازیها و سازههای تبلیغاتی هستند که همگی بهطور همزمان بر توجه راننده اثر میگذارند. به همین دلیل، شناخت الگوی جریان نگاه رانندگان در بزرگراهها، نه تنها برای ارتقای ایمنی ترافیکی، بلکه برای تحلیل بازده تبلیغات محیطی نیز ضروری است.
رفتار نگاه انسان تحت تأثیر مجموعهای از محرکهای محیطی و شناختی قرار دارد. در محیطهای پرسرعتی مانند بزرگراهها، مغز انسان باید در کسری از ثانیه تصمیم بگیرد که کدام عناصر اهمیت عملی دارند و کدام موارد صرفاً محرکهای فرعی هستند. بنابراین، تحلیل جهت حرکت چشم راننده، مدت مکث نگاه، پرشهای سریع و الگوی توجه در نقاط تماس مختلف، میتواند شناختی دقیق از نحوه پردازش محیط ایجاد کند.
با توجه به حضور بیلبوردهای ثابت و دیجیتال در اکثر محورهای حرکتی تهران، سؤال مهم این است که چشم راننده دقیقاً کجا میرود؟
آیا رانندگان پیامهای محیطی را میبینند؟
چه زمانی نگاه به تبلیغات باعث حواسپرتی میشود؟
و کدام نقاط بیشتر مورد توجه قرار میگیرند؟
این مقاله با هدف پاسخ به این پرسشها و ارائه مدل عملی تحلیل نگاه رانندگان تهران تدوین شده است.
پیشینه پژوهش
مطالعات جهانی درباره رفتار نگاه راننده نشان میدهد که توجه بصری در بزرگراهها سه ویژگی اصلی دارد:
۱ جهتگیری غالب به مرکز جاده
۲ اسکن محیطی برای پیشبینی خطرات
3 توجه به عناصر جلبکننده در حاشیه مسیر
پژوهشهای اخیر، بهویژه در حوزه چشمردیابی مبتنی بر هدست و شبیهساز رانندگی، ثابت کردهاند که سازههای تبلیغاتی با رنگهای پرکنتراست یا حرکت احتمال جذب نگاه را افزایش میدهند. مقالات داخلی انجامشده در ایران نیز نشان میدهند که بیلبوردها در بزرگراههای پرتردد همچون همت، حکیم و مسیر تهران–کرج سهم قابل توجهی در تغییر جهت نگاه راننده دارند. پژوهشها در فضاهای شهری تهران نیز ثابت کردهاند که الگوی نگاه کاربران در محیطهای بصری شلوغ، تابع تراکم محرکها و نوع فعالیت ذهنی راننده است.
در مجموع، مرور منابع نشان میدهد که جریان نگاه، ساختاری قابل پیشبینی اما بهشدت وابسته به شرایط محیطی دارد.
چارچوب نظری: مؤلفههای شکلدهنده جریان نگاه راننده
بهطور کلی، رفتار نگاه در بزرگراههای تهران تحت تأثیر پنج دسته عامل قرار میگیرد:
۱. هندسه و طراحی مسیر
- پیچها، شیبها، قوسها و تقسیمبندی خطوط
- نقاطی که چشم برای حفظ جهتگیری مسیر باید بر آنها تمرکز کند
- مناطق با دید باز یا مناطق با محدودیت دید
۲. سرعت و تراکم ترافیک
- در سرعتهای بالا : نگاه متمرکزتر، کوتاهتر
- در ترافیک سنگین : نگاه پراکندهتر و توجه به اطراف افزایش مییابد
۳. وضعیت ذهنی و شناختی راننده
- سطح خستگی
- بار شناختی
- ترجیحات ادراکی
۴. عناصر بصری محیط
- بیلبوردهای ثابت و دیجیتال
- تابلوهای راهنمایی
- نورپردازی و کنتراست رنگ
- اشیاء در حرکت (خودروها، موتورسیکلتها)
۵. وضعیت آبوهوا و نور
- روز/شب
- تابش مستقیم نور
- باران یا مه
جریان نگاه در بزرگراههای تهران: یافتههای تحلیلی
۱. سه نقطه کانونی اصلی نگاه
تحلیل منابع و دادههای میدانی نشان میدهد که نگاه راننده در تهران حول سه نقطه اصلی میچرخد:
الف) میدان دید عملکردی
مرکز جاده، خط وسط، جهت حرکت خودرو، خودروهای جلویی
- بیش از ۶۵ تا ۷۵% توجه راننده اینجا متمرکز است.
- مهمترین نقطه در پیشگیری از حادثه محسوب میشود.
ب) نقاط کنترلی خودرو
آینهها، داشبورد، سرعتسنج
- حدود ۱۰ تا ۲۰% توجه
- افزایش تراکم ترافیک، افزایش نگاه به آینهها
پ) عناصر محیطی جانبی
بیلبوردها، تابلوهای خروجی، سازههای شهری
- سهم توجه بسته به شرایط بین ۵ تا ۲۰% متغیر است
- بیلبوردهای دیجیتال سهم بیشتری از نگاه را جذب میکنند
۲. الگوی مکث نگاه (Fixation Pattern)
در بزرگراههای تهران مشاهده میشود:
- در مسیرهای مستقیم مثل همت و آزادگان، نگاه طولانیتر بر مرکز جاده ثبت شده است.
- بیلبوردهایی که در نقاط خم مسیر قرار دارند، بیشترین احتمال انحراف نگاه را ایجاد میکنند.
۳. تأثیر ازدحام ترافیک
در ساعات اوج:
- مکث بر بیلبورد افزایش مییابد (زیرا سرعت کم است)
در ساعات خلوت: - احتمال نگاه سریع؛ مکث کوتاه؛ اثر تبلیغ کمتر اما سریعتر
۴. تأثیر نوع بیلبورد
بیلبوردهای دیجیتال (DOOH):
بیشترین جذب نگاه
تغییر رنگ و حرکت تصاویر باعث جلب توجه بیشتر و تمرکز چشم روی تبلیغ میشود.
بیلبوردهای ثابت:
جذب نگاه پایدار اما کوتاهتر
در ترافیک سنگین تأثیر بیشتری دارد.
۵. نقشه جریان نگاه (Gaze Flow Map)
بر اساس مدلهای جهانی و دادههای بومیشده:
- نگاه از مرکز جاده – آینه چپ – مرکز – تابلو/بیلبورد – مرکز
- این چرخه حدود ۳ تا ۵ بار در دقیقه تکرار میشود
- در حضور بیلبورد جذاب، چرخه دچار تأخیر ۰٫۳ تا ۰٫۸ ثانیهای میشود
این تأخیر هرچند کوچک، در سرعت ۸۰ کیلومتر یعنی ۷ تا ۱۶ متر حرکت بدون توجه به مسیر است.
ساز و کارهای اثرپذیری نگاه از تبلیغات محیطی
- کنتراست رنگ و نور – افزایش ۲۰٪ در احتمال جذب نگاه
- موقعیت در زاویه دید مستقیم – بیشترین تأثیر
- حرکت و تغییر فریم در DOOH – طولانیترین مکث نگاه
- قرارگیری در نقاط تصمیمگیری (تقاطعها، ورودیها) – بیشترین خطر حواسپرتی
چالشهای تحلیل نگاه در تهران
- تنوع نورپردازی: تونلها، مناطق سایه، تابش مستقیم
- ترافیک متراکم و تغییرپذیر
- تفاوتهای فرهنگی و رفتاری رانندگان
- کیفیت ناهمسان سازههای شهری
- نبود پایگاه داده یکپارچه از نقاط تبلیغاتی
کاربردها
۱. برای مدیریت شهری
- ایجاد قوانین و مقررات تازه برای تعیین مکان نصب بیلبوردها در شهر.
- تصمیمگیری درباره محدودیتهای نوری برای DOOH
- افزایش ایمنی مسیرهای حادثهخیز
۲. برای برندها
- انتخاب هوشمندانه محل اکران
- تعیین بهترین زاویه و ارتفاع بیلبورد
- تنظیم مدت فریم و رنگبندی بر اساس جریان نگاه رانندگان تهران
۳. برای پژوهشگران
- توسعه مدلهای بومی تحلیل نگاه
- ایجاد نقشه توجه بصری در حملونقل
نتیجهگیری
تحلیل جریان نگاه رانندگان در بزرگراههای تهران نشان میدهد که رفتار بصری راننده تابع مجموعهای پیچیده از عوامل هندسی، محیطی و شناختی است. اگرچه بخش عمده توجه به مرکز جاده معطوف میشود، اما عناصر تبلیغاتی و تابلوهای جانبی میتوانند سهم قابلتوجهی در انحراف نگاه داشته باشند؛ بهویژه در مسیرهای پرترافیک و در شرایطی که سرعت خودرو کاهش مییابد. بنابراین، شناخت دقیق نقشه جریان نگاه نه تنها ابزار مؤثری برای بهبود ایمنی مسیرهاست، بلکه برای برندها و فعالان تبلیغات محیطی نیز راهنمایی عملی برای انتخاب هوشمندانه محل اکران فراهم میکند. توسعه چنین نقشههایی میتواند به مدیریت بهتر فضای بصری تهران، کاهش حواسپرتیهای خطرناک و افزایش کارایی پیامهای محیطی کمک کند.